De gereformeerde hermeneutiek van de 20e eeuw naar vandaag

De visie op de hermeneutiek aan de TU Kampen en in de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (GKv) heeft zich in de loop der tijd ontwikkeld en een verbreding ondergaan. Eén van de redenen voor het verschijnen in 2017 van de bundel ‘Gereformeerde hermeneutiek vandaag’ is om die te beschrijven en daar verantwoording voor af te leggen.[i]

De traditionele gereformeerde hermeneutiek (vertegenwoordigd door F.W. Grosheide, J. Ridderbos, S. Greijdanus en J. van Bruggen) had als doel: bezinning op de methoden om de (oorspronkelijke) betekenis (= ‘meaning’) van de bijbel (een vers, pericoop, verhaal of gebeurtenis) vast te stellen. Het is vooral een theorie van de exegese. Daarmee is de bezinning op de toepassing en het gebruik van de gevonden betekenis van de bijbeltekst voor vandaag (= relevantie of ‘significance’) nog niet taboe verklaard.

De bijbelwetenschappers zijn er duidelijk over, dat de vraag naar de relevantie geen taak is voor de exegese en dus ook niet voor de hermeneutiek als theorie van de exegese. Vandaar dat Van Bruggen uitspreekt, dat ‘de hele problematiek hoe wij het woord van gisteren moeten vertalen naar de mens van morgen .. voor de gereformeerde bijbelwetenschap een oneigenlijke problematiek [is].[ii]

Toch kom je ook regelmatig de opmerking tegen, dat de exegese niet op zichzelf staat. De exegese heeft een dienende functie voor b.v. de prediking, de dogmatiek, de ethiek en de persoonlijke geloofsopbouw. Van Bruggen brengt in zijn hermeneutiek b.v. onder het kopje ‘Van tekst naar preek’ deze ‘toegepaste exegese’ ter sprake. Daar laat hij zien welke wissels er zijn van de exegetische parafrase naar preek. Eén daarvan is de formulering van de (homiletische) boodschap van de tekst voor de gemeente in deze tijd, wat hij ziet als de doelstelling van de preek.[iii]

De bijbelwetenschappers verwezen voor bezinning op deze ‘significance’ van de tekst door naar hun collega’s die de vakgebieden van de systematische en de praktische theologie onder hun hoede hadden. Dat betekent dat de zgn. ‘hermeneutische vraagstelling’ naar de vertolking van de bijbel wel erkend werd, maar dat die volgens hen binnen het eigen vakgebied als uitleg van de ‘meaning’ van de bijbeltekst niet thuishoorde.

Als je de (oudere) handboeken van de gereformeerde dogmatiek, ethiek en homiletiek er op na slaat, zie je dat daar inderdaad de ‘hermeneutische vraagstelling’ ter sprake wordt gebracht en er summier nagedacht wordt op de wijze waarop de bijbel in het eigen vakgebied gebruikt wordt. Ook al wordt de aandacht daarvoor niet altijd als ‘hermeneutiek’ benoemd, aandacht voor de vertolking of toepassing van de bijbel(tekst) is er zeker.[iv] In 1976 gebruikt dr. J. Douma daar expliciet de term ‘hermeneutiek’ voor:

De hermeneutiek voor het onderdeel ethiek binnen de theologie houdt zich bezig met de vraag hoe wij ter beantwoording van ethische kwesties de Schrift hanteren.[v]

Een van de invloeden voor een gerichte verbreding van de gereformeerde hermeneutiek is de hermeneutische filosofie van de 20e eeuw, waarin aandacht wordt gevraagd voor de vraag, hoe verstaan van teksten überhaupt mogelijk is. De oudtestamenticus dr. Gert Kwakkel wijst daarop in de bundel ‘Gereformeerde theologie vandaag’ uit 2004. Hij schrijft daarover: ‘De oudtestamentische wetenschap kan er niet omheen de systematische bezinning op dergelijke vragen een plaats te geven in haar onderzoek.’ Om die reden sluit hij de paragraaf over de hermeneutiek van het Oude Testament af met de woorden:

Het Oude Testament is een deel van het Woord waarmee God nog steeds het hart van mensen zoekt. Maar niet alles wat erin staat, heeft vandaag nog directe geldigheid (denk bijvoorbeeld aan de offervoorschriften). Bezinning op geldigheid en toepasbaarheid van de teksten in de situatie van vandaag is daarom een noodzakelijk onderdeel van een gereformeerd-theologisch bezig zijn met het Oude Testament. Die bezinning verdient een belangrijke plaats in de Hermeneutiek.’[vi]  

Daarmee verwoordt hij specifiek voor het vak ‘Oude Testament’ wat voor alle theologische vakken geldt, namelijk dat ‘[b]innen onze Kamper gereformeerde theologie ‘aan de Broederweg’ de gevoeligheid voor de zogenaamde ‘hermeneutische vragen’ in vrijwel alle vakken sterk toegenomen [is]’.[vii]

In de introductie van de bundel ‘Gereformeerde theologie vandaag’ geeft dr. De Bruijne de volgende opsomming van die vragen :

Op welke manier spelen de context van de Schrift, de context van de kerk met haar geschiedenis en de context van ons eigen leven en onze eigen tijd een rol in ons lezen en verwerken van de Schrift? En hoe kom je vanuit de Schrift op allerlei terreinen – variërend van leer en levensstijl tot liturgie en kerkstructuren – tot conclusies voor vandaag?[viii]

Het is in het bijzonder dr. C. Trimp geweest die vanaf de jaren ’60 binnen de Gkv regelmatig gepleit heeft om aan deze bredere hermeneutische vraagstelling aandacht te schenken. In 1963 schreef hij zelfs: ‘Zou al deze arbeid niet worden aangevat, dan zal de wraak over deze nalatigheid zich eenmaal aan ons presenteren in een verlies aan aansluiting aan de concrete situatie’.[ix] In lijn daarmee heeft hij rond de eeuwwisseling, toen hij al ruim met emeritaat was, het initiatief genomen voor de publicatie van de bundel ‘Woord op Schrift. Theologische reflecties over het gezag van de bijbel’.[x]

In dit licht bezien is het ook logisch dat de afgelopen 30 jaar juist de ethicus dr. Ad de Bruijne en de praktisch theoloog dr. Kees de Ruijter, de opvolger van dr. C. Trimp, in de bezinning op deze bredere hermeneutische vraagstelling in de GKv de voortrekkers zijn geworden. Het is hun core-business om in de praktijk van vandaag de betekenis van de bijbel te verwerken.[xi] 

Uit dit overzicht kun je de conclusie trekken, dat de ‘Gereformeerde hermeneutiek vandaag’ geen nieuwe hermeneutiek is in de zin, dat die afscheid zou nemen van de traditionele ‘gereformeerde hermeneutiek’ of daar zelfs mee in strijd zou zijn. De focus en doelstelling is verschillend. De gereformeerde hermeneutiek vandaag bouwt voort op en sluit aan bij de hermeneutiek, zoals die in de 20e eeuw in de gereformeerde theologie voorgestaan is. Aandacht vragen voor de ‘hermeneutische vraagstelling’ (‘significance’) naast die voor de ‘meaning’ van de bijbeltekst is niet ongereformeerd en kun je daarom niet afdoen als een ‘Schriftkritische’ of vrijzinnige activiteit, waarvoor in de gereformeerde theologie geen plaats zou mogen zijn.


[i] Gereformeerde hermeneutiek vandaag. Theologische perspectieven, Ad de Bruijne en Hans Burger (red.), Barneveld, Uitgeverij De Vuurbaak, 2017.

[ii] J. van Bruggen, ‘Het Nieuwe Testament’, in: Orientatie in de theologie. Studiegids samengesteld door de hooglerearen aan de Theologische Hogeschool van De Gereformeerde Kerken in Nederland in Kampen, Groningen: Uitgeverij De Vuurbaak, 1974, p. 63-87, citaat op p. 85.

[iii] J. van Bruggen, Het lezen van de bijbel,  Kampen, 1981, p. 103.

[iv] Zie b.v. Herman Bavinck, die in zijn Gereformeerde Dogmatiek benadrukt dat de theopneustie van de Heilige Schrift een blijvende eigenschap is. De bijbel heeft een plek in de bedeling van de Geest, waarbij de objectieve openbaring overgaat in de subjectieve toeëigening, zie: Herman Bavinck, Gereformeerde Dogmatiek, deel 1, Kampen, J.H. Kok, 1928, 4e onveranderde druk, par. 105, p. 354-357. Voor de ethiek, zie: W. Geesink, Gereformeerde Ethiek, deel 1, Kampen, J.H. Kok, 1931, p. 180: ‘Het komt er dan ook op aan om aansluitende aan het uitwendig wetsgebod als norma agendorum, af te leiden de beginselen voor gezindheid en handelen.’ Voor de homiletiek (preekkunde) zie: K. Dijk, De dienst der prediking, Kampen: Kok, 1955, Hoofdstuk 5, ‘De prediking in onderscheiden verbanden’, p. 105-154. Typerend citaat hieruit: ‘We hebben ook in deze tijd en voor deze tijd te preken, en rekening te houden met de noden, die er nu zijn, en de beroeringen, die thans de wereld schudden. We moeten de taal van deze tijd spreken, en geen enkele preek mag tijdloos zijn, zo, dat ze eeuwen tevoren had gehouden kunnen worden, zonder dat ze de mensen van vandaag, tot diep in het leven raakt’, (p. 143).

[v] Dr. J. Douma,  Inleiding in de christelijke ethiek, Kampen, 1976, 13-14. Zie voor een latere uitwerking dr. J. Douma, Grondslagen. Christelijke ethiek, Kampen: Uitgeverij Kok, 1999, hoofdstuk 4, ‘De Heilige Schrift als bron voor ethiek’, p. 88-121.

[vi] Gereformeerde theologie vandaag: oriëntatie en verantwoording, A.L.Th. de Bruijne (red.), Barneveld, Uitgeverij De Vuurbaak, 2004. De citaten van dr. G. Kwakkel komen uit het hoofdstuk 2, ‘Oude Testament’, p. 39.

[vii] Gereformeerde theologie vandaag: oriëntatie en verantwoording, A.L.Th. de Bruijne (red.), Barneveld: Uitgeverij De Vuurbaak, 2004, p. 8.

[viii] Gereformeerde theologie vandaag: oriëntatie en verantwoording, A.L.Th. de Bruijne (red.), Barneveld: Uitgeverij De Vuurbaak, 2004, p. 8.

[ix] Voor meer details over de noodzaak van de bredere hermeneutische vraagstelling als vertolking in de gereformeerde theologie, zie mijn blog uit december 2015: https://fpathuis.wordpress.com/2015/12/07/desiderata-en-het-lijstje-van-trimp/.

[x] C. Trimp (red.), ‘Woord op Schrift. Theologische reflecties over het gezag van de Bijbel’, Kampen: Kok, 2002.

[xi] Zie o.a. voor dr. De Bruijne zijn bijdragen aan de bezinning op de omgang met het onderwerp ‘huwelijk en echtscheiding’ vanaf de jaren 1999 als deputaat waarin hij aanzetten biedt voor een ‘ethiek van het Koninkrijk van God’, verder zijn bijdrage aan de bundel ‘Woord op Schrift’, en aan de bundels ‘Gereformeerde theologie vandaag’ en ‘Gereformeerde hermeneutiek vandaag’. Voor inzichten van dr. De Ruijter verwijs ik naar: Kees de Ruijter, Meewerken met God. Ontwerp van een gereformeerde praktische theologie, Kampen: Uitgeverij Kok, 2005, en: Kees de Ruijter, Horen naar de stem van God. Theologie en methode van de preek, Zoetermeer: Uitgeverij Boekencentrum, 2013, m.n. hoofdstuk 5: ‘Heilig Script’, p. 99-118.

Advertenties

Kritiek op ‘Gereformeerde hermeneutiek vandaag’

De website ‘Bezinning Man, Vrouw en Ambt’ presenteert zich als een platform met studiemateriaal naar bijbeluitleg, achtergronden en gevolgen van het besluit van de GS Meppel 2017. Ze zeggen van zichzelf dat ze niet zonder meer ‘tegenstanders’ van de vrouw in alle ambten zijn, maar ze verwachten in een besluit om het ambt voor de vrouw in de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (GKv) open te stellen ‘een weloverwogen, evenwichtige en bijbels gezonde argumentatie .., die de toets van de kritiek kan doorstaan.[i]

Je mag verwachten dat het materiaal dat ze zelf presenteren ook aan die eis zal voldoen. De keren dat ik materiaal van deze site geanalyseerd heb, viel het me op dat de argumentatie en het bijbels gehalte daarvan ver onder de maat was. Ik denk dan aan de 15 brieven van Rufus Pos aan zijn kinderen, een artikel van dr. Pieter Boonstra over ‘de priesterlijke lijn’ en meer in het algemeen de opmerking die regelmatig geuit wordt, dat het ‘m/v-besluit’ getuigt van Schriftkritiek.[ii]

In oktober 2018 werden op de site drie video’s van een avond in Haren met dr. Gert van den Brink geplaatst, met als aanbeveling: ‘In deze lezing gaat hij, in een verhelderend en goed te volgen betoog, in op de nieuwe hermeneutiek.[iii]

In deze video’s presenteert Van den Brink zijn kritische visie en beoordeling van de bundel ‘Gereformeerde hermeneutiek vandaag’.[iv] Deze bundel verscheen in september 2017 om de manier te verantwoorden waarop aan de TU Kampen vandaag theologie wordt bedreven en het gezag van de bijbel in het onderwijs handen en voeten krijgt. De kern van Van den Brink’s kritiek is dat hij vindt dat in deze bundel in de ethiek afscheid wordt genomen van de normativiteit van Gods woord en dat er in de dogmatiek zoveel verschuift of zal verschuiven, dat hij de retorische vraag stelt of dit nog ‘gereformeerd’ is: ‘Kun je jezelf nog gereformeerd noemen, als je zo’n andere visie hebt op goed en kwaad?

Fundamentele kritiek dus, die de bezinningssite van harte aanbeveelt. Kennelijk vooral, omdat men een samenhang ziet tussen het hermeneutisch denken zoals dat in deze hermeneutiekbundel vanuit Kampen gepresenteerd wordt en de onderbouwing van het besluit in de GKv om het ambt voor de vrouw open te stellen.

Fundamentele kritiek vereist echter een zorgvuldige onderbouwing. De aangevoerde argumenten en de daaruit afgeleide conclusies moeten wel verantwoord zijn. Daar schort het nogal aan bij dr. Van den Brink. Hoe helder en goed te volgen het betoog ook is, de citaten die hij aanhaalt zijn regelmatig uit het verband gehaald en in de conclusies die hij daar vervolgens aan verbindt, gaat hij behoorlijk met de citaten op de loop om er zijn eigen draai aan te geven.


Een typerend voorbeeld van deze onzorgvuldige manier van redeneren en concluderen is hoe dr. Van den Brink mij als vertegenwoordiger van de ‘nieuwe hermeneutiek’ presenteert.[v]

Laat ik eerst citeren, wat hij zegt:

Gelovigen nu zijn eigenlijk slechts, – volgens de nieuwe hermeneutiek -, alleen gebonden aan de vector, de grote doorgaande lijn, aan de grootste gemene deler, aan de richting waar het opgaat. Die is bepalend. Als je maar in de grote brede stroom van de pijl staat, zit je goed. Nou dat is de vraag, of je dat zo mag zien.

In de HC Zondag 7 staat dat het christelijk geloof alles gelooft wat God ons in zijn Woord geopenbaard heeft. Valt dat hier nog binnen? Pathuis – ook een voorstander van de nieuwe hermeneutiek – schrijft op zijn website: “Wij hebben Paulus’ aanwijzingen niet letterlijk op te volgen. Zij hebben geen cultuur overstijgende normatieve betekenis.” Als je maar in de grote lijn zit.

Daarmee verschuift de betekenis van wat geloven is. Geloven wordt vooral een levenshouding. Dat ik mijn leven richt in de richting van de grote pijl. Bekering is een perspectiefwisseling. Je gaat anders naar de dingen kijken. Maar mag je bekering daartoe beperken? Niet allereerst de fides quae (inhoud), maar de fides qua: houding, habitus, manier van leven.

Inderdaad kun je van mijn website min of meer de zinsnede citeren: ‘Wij hebben Paulus’ aanwijzingen niet letterlijk op te volgen. Zij hebben geen cultuur overstijgende normatieve betekenis.’ Maar die zinsnede staat wel in een alinea, die begint met: ‘Als het om de positie van de vrouw in de gemeente gaat, is het grote verschil dat Paulus zijn aanwijzingen gaf binnen een patriarchale samenleving.[vi] Dus ik zeg, dat Paulus’ concrete aanwijzingen over de rol en posities van mannen en vrouwen in de kerk geen cultuur overstijgende normatieve betekenis hebben, omdat ze gerelateerd zijn aan de patriarchale samenleving. Ik beweer niet van Paulus’ aanwijzingen in het algemeen, dat ze ‘geen cultuur overstijgende betekenis’ hebben.

Vervolgens geef ik in die alinea ook een argument voor mijn visie over de wijze waarop de m/v-teksten van Paulus in onze tijd moeten gelden: ‘Omdat in een westerse cultuur het toepassen van deze richtlijnen in zou houden, dat het patriarchale leven weer ingevoerd zou worden, is het gerechtvaardigd om Paulus’ aanwijzingen niet letterlijk op te volgen.’ Dat is de reden, dat ik schrijf dat Paulus’ aanwijzingen over het zwijgen van vrouwen ‘geen cultuur overstijgende normatieve betekenis’ hebben en dat wij ‘de intentie van Paulus spreken op andere wijze tot uiting [mogen] brengen.

Voor mij hebben Paulus’ aanwijzingen over het gedrag van de vrouw in de gemeente namelijk wel degelijk normativiteit. De vraag is alleen hoe je deze normativiteit in onze huidige westerse cultuur bijbels verantwoord tot uitdrukking brengt. En dat is volgens mij niet, door ze rechtstreeks en ‘een-op-een’ van toepassing te verklaren voor onze situatie.

Ik herken mij dus ook niet in de conclusie, die Van den Brink aan het ‘citeren’ van deze zinsnede uit mijn blog verbindt. Alsof ik de visie heb dat geloven alleen maar een habitus is, zonder inhoudelijke normativiteit. M.i. kun je niet op basis van een uit zijn verband gerukt citaat beweren dat ik de inhoud van HC Zondag 7 niet meer voor mijn rekening zou willen nemen en niet meer alles voor ‘betrouwbaar houd, wat God ons in zijn Woord geopenbaard heeft.’

Deze passage over mijn website is maar een klein detail in een groter betoog, waarin alle kritiek gericht is op de bundel ‘Gereformeerde hermeneutiek vandaag’. Maar tegelijk heeft deze onjuiste weergave van mijn visie wel een dragende grond in de algemene strekking van Van den Brink’s betoog. Hij zaait twijfel aan de integriteit en de confessionele betrouwbaarheid van de auteurs van de bundel ‘Gereformeerde hermeneutiek vandaag’.


Een ander typerend voorbeeld is hoe dr. Van den Brink de ethiek van dr. Ad de Bruijne schetst. Eerst stelt hij, dat hij daarin ‘een deugdethiek zonder een gebodsethiek’ aantreft. Daar merkt hij vervolgens over op:

Een deugdethiek gaat over de deugden als zelfbeheersing, geduld, etc. Dat is goed, maar dat kan niet zonder een gebodsethiek. Een gebodsethiek is: ‘gij zult’ en ‘gij zult niet’. Deze gebodsethiek is zover op de achtergrond verdwenen, dat nagenoeg alleen de deugdethiek overgebleven is. Citaat van De Bruijne: “Hun centrale ethische vraag kun je weergeven als: hoe doe je met je leven en met je concrete keuzen recht aan het grote verhaal van Gods werken in Christus”, [geciteerd uit ‘Gereformeerde hermeneutiek vandaag’, p. 184). Anders gezegd: hoe moet je als christen leven? Ik zou zeggen met de HC: ´hij leeft de geboden van God na´. Dat is niet wat De Bruijne zegt. Hij heeft het opnieuw over het grote verhaal van God en een christen probeert zo in het leven te staan, dat hij past in die pijl, die vector, die doorgaande lijn. Dan verwijst hij [= De Bruijne] naar Augustinus: ‘de interpretatie die de liefde dient, is altijd de juiste’. Dus als je het maar uit liefde doet, zit je nooit fout. Ik ben niet nagegaan of Augustinus het ook zo zegt, maar ik vind er wel enkele vragen bij te stellen.”

In deze passage suggereert Van den Brink, dat je de ethiek van De Bruijne kunt samenvatten met de richtlijn: ‘Dus als je het maar uit liefde doet, zit je nooit fout.’ Als je de verwijzing naar Augustinus in het hoofdstuk opzoekt, dan zie je dat De Bruijne dat citaat aanhaalt in een passage waarin hij schrijft over de noodzaak van ‘zelfkennis en zelfkritiek’ in je ethische hermeneutiek. Daaraan voegt De Bruijne toe:

Ook leren we met Augustinus dat de interpretatie die de liefde dient altijd de juiste is. Daarmee bedoelt hij [= Augustinus] niet ‘wat voor de ander fijn voelt’, maar wat de ander recht doet op diens plaats voor Gods aangezicht.[vii]

Duidelijk is dat De Bruijne hier een normatieve notie invoert voor het ethisch handelen, die hij via Augustinus terugvoert op de bijbel. De Bruijne keert zich juist tegen een interpretatie van de liefde als een subjectief gevoel die norm zou mogen zijn voor het handelen, wat Van den Brink De Bruijne vervolgens juist in de schoenen schuift door het citaat weer te geven als: ‘Als je het uit liefde doet, zit je nooit fout.’

Het is mij een raadsel hoe Van den Brink op verantwoorde wijze de conclusie kan trekken, dat bij De Bruijne bijna alleen sprake is van een deugdethiek. Alleen al het citaat dat hij aanhaalt van p. 184 laat zien, dat De Bruijne wel degelijk staat voor de normativiteit van Gods woord in het handelen van een christen. Je moet recht doen aan ‘het grote verhaal van Gods werken in Christus’. Dat is het kader, waarbinnen de apostelen hun ethische instructies geven.

De Bruijne laat vervolgens ook zien, hoe de apostelen dat kader dan verder normatief invullen vanuit Gods openbaring in het onderwijs van Jezus en van Mozes. ‘Jezus’ eigen aardse onderwijs vormt de kern’:

Zoals Mozes Gods Thora gaf aan het oude volk Israël .. zo geeft Jezus een vernieuwde Thora, voor een nieuw Israël uit alle volken ..’, (185).

Daarmee wordt de Thora van Mozes door De Bruijne niet afgeschreven, integendeel:

Wanneer de bergrede centraal staat, wordt daarmee tegelijk Mozes’ Thora een onmisbare bron van christelijk-ethische hermeneutiek’, (186).

Mijn inziens heeft dr. Van den Brink geen enkele grond om te beweren, dat De Bruijne de uitspraak van de Heidelbergse Catechismus niet zou onderschrijven, ‘dat een christen de geboden van God na moet leven.


Toch is dit de manier waarop Van den Brink stelselmatig argumenteert, concludeert en zijn beweringen onderbouwt. Onzorgvuldig lezen en citeren en op basis van halve waarheden en hele onwaarheden conclusies trekken, die suggereren dat de besproken auteurs van het boek ‘Gereformeerde hermeneutiek vandaag’ geen recht doen aan de bijbel als Gods woord en dat er getwijfeld moet worden aan hun gereformeerd-confessionele betrouwbaarheid.

Tegelijk is deze manier van presenteren de reden, dat ik protest aanteken tegen het plaatsen van zulk materiaal op de website www.bezinningmvea.nl. Dit is geen waardevolle bijdrage aan het gesprek over het ‘m/v-besluit’ in de GKv, maar het lichtvaardig veroordelen en helpen veroordelen van de goede naam van de TU Kampen.



[i] https://www.bezinningmvea.nl/entry/nieuws

[ii] Over de brieven van Pos, zie:  https://fpathuis.wordpress.com/2018/04/25/zondeval-en-scheppingsorde/, https://fpathuis.wordpress.com/2018/07/10/genesis-1-3-en-de-scheppingsorde-1/ en https://fpathuis.wordpress.com/2018/07/12/genesis-1-3-en-de-scheppingsorde-2/. Over ‘de priesterlijk lijn’, zie: https://fpathuis.wordpress.com/2018/06/14/priester-m-v/. Over de typering van het ‘m/v-besluit’ als Schriftkritiek, zie: https://fpathuis.wordpress.com/2019/03/06/de-gkv-en-de-schriftkritiek/.

[iii] https://www.bezinningmvea.nl/entry/op-zoek-naar-betekenis

[iv] Gereformeerde hermeneutiek vandaag. Theologische perspectieven, Ad de Bruijne en Hans Burger (red.), Barneveld, Uitgeverij De Vuurbaak, 2017.

[v] Ik presenteer mij niet als een vertegenwoordiger van ‘de nieuwe hermeneutiek’. Ik sta voor een gereformeerde hermeneutiek, waarin ook aandacht is voor de vraag hoe je op verantwoorde wijze de normativiteit van de bijbel vandaag tot gelding brengt. Voor deze vraagstelling is in de traditionele ‘gereformeerde hermeneutiek’ te weinig aandacht geweest. Dat vind ik het waardevolle van de bundel ‘Gereformeerde hermeneutiek vandaag’.

[vi] https://fpathuis.wordpress.com/2018/06/09/meedenken-met-loonstra-i/

[vii] Gereformeerde hermeneutiek vandaag. Theologische perspectieven, Ad de Bruijne en Hans Burger (red.), Barneveld, Uitgeverij De Vuurbaak, 2017, p. 191. Het citaat van Augustinus is ontleend aan een van zijn bekendste werken De doctrina Christiana, een boek waarin Augustinus ingaat op de vraag hoe je de bijbel moet lezen.